Yanditswe na : MUNYANDINDA J. Bosco
Hari igihe umukoresha ashobora gusaba umukozi kwemera impinduka ku masezerano y’umurimo, zirimo kugabanya umushahara, guhindura inshingano, aho akorera cyangwa ibindi yari asanzwe agenerwa. Ariko se umukozi afite uburenganzira bwo kwanga izo mpinduka? Iyo azanze, umukoresha ashobora kumusezerera?
Amasezerano y’umurimo ni yo shingiro ry’imibanire hagati y’umukozi n’umukoresha. Ni yo agaragaza akazi umukozi agomba gukora, umushahara agenerwa, igihe azakora n’ibindi by’ingenzi bigenga imikoranire yabo. Nyamara, bibaho ko hari igihe hashobora kubaho impinduka zituma umukoresha abona ko amasezerano yagiranye n’umukozi akeneye kuvugururwa. Urugero, ikigo gishobora guhura n’ibibazo by’ubukungu, guhindura imikorere, kongera cyangwa kugabanya ibikorwa, gukoresha ikoranabuhanga rishya cyangwa kuvugurura inzego z’imiyoborere. Ibyo bishobora gutuma umukoresha asaba umukozi kwemera amasezerano mashya atandukanye n’ayo bari basanganywe.
Ikibazo kivuka iyo umukozi atemeye izo mpinduka, cyane cyane igihe abona ko zigabanya umushahara we, zimutesha inyungu yari afite cyangwa zihindura ku buryo bukomeye akazi yemeye gukora. Ese umukoresha ashobora kumuhatira gusinya? Ese kwanga gusinya ubwabyo ni ikosa rishobora gutuma yirukanwa?
Itegeko risaba ubwumvikane hagati y’umukozi n’umukoresha
Itegeko nº 66/2018 rigenga umurimo mu Rwanda isobanura ko amasezerano y’umurimo ashobora guhindurwa umurimo ugikomeza, bisabwe n’umwe mu bayagiranye, ariko impande zombi zikabyumvikanaho. Ibi bisobanura ko uburenganzira bwo gusaba guhindura amasezerano atari ubw’umukoresha wenyine. N’umukozi ashobora gusaba ko hari ibihinduka ku masezerano asanzweho. Ariko kuba umwe muri bo yasabye impinduka ntibivuze ko izo mpinduka zihita zemezwa.
Ihame ry’ingenzi ni uko guhindura amasezerano y’umurimo bisaba ubwumvikane bw’impande zombi, keretse aho itegeko ryemerera umukoresha gufata icyemezo cyihariye mu rwego rwo gutunganya imikorere y’ikigo. Urugero, niba umukoresha ashaka kugabanya umushahara wari warumvikanyweho, kuba ikigo gifite ibibazo by’amafaranga ntibihita bimuha uburenganzira bwo gushyira mu bikorwa iryo gabanya atabanje kubyumvikanaho n’umukozi.
Icyo inkiko zabivuzeho
Mu rubanza rwaciwe ku wa 19 Nyakanga 2024, haburana EAR Diyoseze ya Shyira na UWINGABIYE Monique, Urukiko rw’Ubujurire rwasuzumye ikibazo kijyanye no guhindura amasezerano y’umurimo umukozi yari asanganywe. Nk’uko bigaragara mu cyegeranyo cy’imirongo yatanzwe n’inkiko, Urukiko rwagaragaje ko umukoresha agomba kugira impamvu yumvikana ituma ahindura amasezerano y’umurimo yari asanzweho. Rwasobanuye kandi ko, iyo habayeho guhindura amasezerano umukozi akanga gusinya amashya, umukoresha ashobora gusesa amasezerano yari asanzweho, ariko akabikora mu buryo bukurikije amategeko. Icy’ingenzi muri uwo murongo ni uko kwanga gusinya amasezerano mashya atari byo ubwabyo bigaragaza ko hari impamvu yumvikana yo gusezerera umukozi. Ahubwo, mu gusuzuma ishingiro ry’iseswa ry’amasezerano, hagomba kurebwa impamvu yatumye umukoresha ashaka guhindura amasezerano yari asanzweho.
Ibi bituma habaho itandukaniro hagati y’ibibazo bibiri: kuba umukozi yaranze kwemera impinduka, no kuba umukoresha yari afite impamvu ifatika yo gusaba izo mpinduka. Urukiko rugaragaza ko icyo kibazo cya kabiri ari cyo gifite uburemere mu gusuzuma niba iseswa ry’amasezerano rifite ishingiro.
Kwanga gusinya amasezerano mashya si ukwanga gukora
Mu mikoranire y’umukozi n’umukoresha, hashobora kubaho kutumvikana ku mpinduka zisabwa. Umukozi ashobora kuba yiteguye gukomeza gukora inshingano ze nk’uko zari zisanzwe ziteganywa n’amasezerano, ariko akanga kwemera ko umushahara we ugabanywa cyangwa ko zimwe mu nyungu yari afite zikurwaho. Muri icyo gihe, ntibikwiye guhita hafatwa umwanzuro w’uko uwo mukozi yanze gukora cyangwa yanze kumvira umukoresha. Kwanga impinduka ku masezerano ni ikibazo gitandukanye no kutubahiriza inshingano z’akazi. Ni yo mpamvu umukoresha ushaka gusesa amasezerano adakwiye gushingira gusa ku kuba umukozi yaranze gusinya amasezerano mashya. Agomba no kugaragaza impamvu yemewe n’amategeko n’uburyo yakurikije kugira ngo agere kuri icyo cyemezo.
Ku rundi ruhande, uburenganzira bw’umukozi bwo kutemera impinduka ntibusobanura ko amasezerano adashobora kuzigera aseswa. Hashobora kubaho impamvu zifatika zemewe n’amategeko zituma umukoresha ayasesa, kabone nubwo umukozi yaba atarigeze akora ikosa.
Ese umukoresha ashobora kwimura umukozi?
Hari itandukaniro hagati yo guhindura amasezerano y’umurimo no kwimura umukozi ku wundi mwanya w’akazi. Itegeko nº 66/2018 riteganya ko umukoresha ashobora, ashingiye ku nyungu z’ikigo, kwimurira umukozi ku wundi mwanya utandukanye n’uwo yari yasabye, igihe uwo mwanya uri ku rwego rumwe n’uwa mbere kandi umushahara n’ibindi umukozi agenerwa bitagabanyijwe.
Ikigo gishobora kwimura umukozi mu ishami rimwe kikamushyira mu rindi, igihe ibisabwa n’iyo ngingo byubahirijwe. Icyakora, ubwo bubasha ntibugomba kwitiranywa n’uburenganzira bwo kugabanya umushahara, kumanura umukozi mu ntera cyangwa guhindura uko bishakiye ingingo z’ingenzi z’amasezerano. Bityo, igihe havutse amakimbirane, ni ngombwa kureba niba icyemezo cy’umukoresha ari ukwimura umukozi mu buryo bwemewe n’itegeko cyangwa niba ari uguhindura amasezerano bisaba ubwumvikane.
Iyo umukoresha avuga ko ikigo gifite ibibazo by’ubukungu
Imwe mu mpamvu zishobora gutuma umukoresha asaba guhindura amasezerano ni ibibazo by’ubukungu. Dufate urugero rw’ikigo cyagabanyirijwe ibikorwa, kigatakaza bamwe mu bakiriya bacyo cyangwa kigahura n’igabanuka rikomeye ry’amafaranga cyinjiza. Umukoresha ashobora gusanga hari impinduka zikenewe kugira ngo ikigo gikomeze gukora. Ariko ikibazo cy’ubukungu ntigikuraho inshingano yo kubahiriza amategeko agenga umurimo. Iyo impinduka zisabwa zigira ingaruka ku masezerano y’umukozi, hagomba kurebwa niba impande zombi zabyumvikanyeho.
Iyo kutumvikana bigeze ku iseswa ry’amasezerano, hakurikizwa ibisabwa n’amategeko bijyanye n’impamvu y’iseswa, integuza n’ubundi burenganzira umukozi ashobora kuba afite. By’umwihariko, iyo habayeho kugabanya abakozi kubera impamvu z’ubukungu cyangwa iz’ikoranabuhanga, hari uburyo bwihariye bugomba kubahirizwa, burimo ibisabwa mu gutoranya abakozi bagomba gusezererwa no kumenyesha umugenzuzi w’umurimo.
Ibi byanashimangiwe n’Urukiko rw’Ubujurire mu rubanza rwaciwe ku wa 20 Mata 2023, haburana NYIRABWIZA Justine na UNGUKA BANK Plc. Muri urwo rubanza, Urukiko rwagaragaje akamaro ko kumenyesha umugenzuzi w’umurimo urutonde rw’abakozi bagomba gusezererwa mbere y’uko basezererwa, kugira ngo hasuzumwe niba urwo rutonde rwarateguwe hubahirijwe amategeko.
Umukozi wanze kugabanyirizwa umushahara
Dufate urugero rw’umukozi umaze imyaka itanu akorera ikigo, ahembwa amafaranga 600.000 Frw buri kwezi. Umunsi umwe, umukoresha amumenyesha ko ikigo gifite ibibazo by’ubukungu, bityo akamusaba gusinya amasezerano mashya ateganya ko azajya ahembwa 400.000 Frw. Umukozi akavuga ko atemera iryo gabanya, ariko ko yifuza gukomeza gukora akazi ke hashingiwe ku masezerano yari asanganywe. Nyuma yaho, umukoresha akamwandikira amumenyesha ko asezerewe kubera ko yanze gusinya amasezerano mashya.
Mu gihe icyo kibazo cyagezwa mu nzego zibifitiye ububasha, hari ibibazo by’ingenzi byasuzumwa. Icya mbere ni ukumenya niba impinduka zasabwe zari zishingiye ku mpamvu zifatika kandi zemewe n’amategeko. Icya kabiri ni ukumenya niba umukoresha yaragerageje kumvikana n’umukozi ku mpinduka zateganywaga. Icya gatatu ni ukureba niba impamvu yatanzwe yo gusesa amasezerano ifite ishingiro, aho kuba gusa igihano cyo kuba umukozi yaranze gusinya. Icya kane ni ukureba niba uburyo bwakoreshejwe mu gusezerera umukozi bwarubahirije amategeko.
Ibyo bibazo ntibisubizwa gusa hashingiwe ku kuba umukozi yaranze impinduka cyangwa ku kuba umukoresha avuga ko yari azikeneye. Bisaba gusuzuma ibimenyetso n’amategeko akurikizwa kuri buri kibazo.
Umukozi yakora iki igihe asabwe gusinya amasezerano mashya?
Iyo umukozi ahawe amasezerano mashya, ni byiza ko abanza kuyasoma neza akamenya ibyo ahindurirwa. By’umwihariko, akwiye kugenzura niba hari impinduka ku mushahara, inshingano, igihe cy’amasezerano, aho akorera, amasaha y’akazi n’ibindi agenerwa. Iyo atumva impamvu z’impinduka, ashobora gusaba umukoresha kuzimusobanurira.
Iyo atemera ibyasabwe, ni byiza ko agaragaza mu nyandiko ibyo atemera n’impamvu zabyo, akagumana kopi z’inyandiko zose zijyanye n’icyo kibazo. Ibyo bishobora kumufasha mu gihe habayeho amakimbirane, kuko bigaragaza ko ikibazo cyari ukutumvikana ku mpinduka z’amasezerano, aho kuba byanze bikunze ukwanga gukora. Iyo ikibazo kidakemutse binyuze mu biganiro, impande zombi zishobora kwitabaza inzego zifite ububasha bwo gukemura amakimbirane y’umurimo, hakurikijwe inzira ziteganywa n’amategeko.
Umukoresha yakwirinda ate amakimbirane?
Ku ruhande rw’umukoresha, ni ngombwa kumenya ko amasezerano y’umurimo atari inyandiko ashobora guhindura igihe cyose abishakiye. Iyo hari impinduka zikenewe, ni byiza ko agaragaza impamvu zazo, akaziganiraho n’umukozi, kandi akubahiriza ibisabwa n’amategeko.
Iyo impande zombi zemeranyije ku mpinduka, ni byiza ko zandikwa mu buryo busobanutse, kugira ngo hirindwe impaka ku byo bemeranyije. Iyo umukozi atemeye impinduka, umukoresha agomba gusuzuma niba ashobora gukomeza gukoresha amasezerano yari asanzweho cyangwa niba hari impamvu yemewe n’amategeko ishobora gutuma ayasesa.
Gusesa amasezerano ntibigomba gukoreshwa nk’uburyo bwo guhatira umukozi kwemera ibyo atashakaga.
Umwanzuro: Amasezerano ahindurwa ku bwumvikane, ariko ashobora no guseswa ku mpamvu zemewe. Itegeko rigenga umurimo mu Rwanda ririnda umukozi guhindurirwa amasezerano ku gahato, ariko ntiribuza umukoresha gufata ibyemezo byemewe n’amategeko bigamije imikorere myiza y’ikigo. Ku mukozi, isomo ni uko afite uburenganzira bwo kumenya no kuganira ku mpinduka z’amasezerano ye, ndetse no kutemera izo atumvikanaho n’umukoresha. Ku mukoresha, isomo ni uko guhindura amasezerano cyangwa kuyasesa bisaba impamvu zifatika no kubahiriza amategeko. Mu by’ukuri, kutumvikana ku masezerano mashya ntibihita bisobanura ko umukozi yakoze ikosa, kandi ntibihita bisobanura ko umukoresha adashobora gusesa amasezerano. Hasuzumwa niba iseswa ryubahirije amategeko, impamvu yaryo n’uburyo ryakozwemo.
Icyitonderwa: Iyi nkuru igamije gusobanurira abasomyi amategeko n’imirongo yatanzwe n’inkiko. Ntabwo isimbura isesengura ryihariye ry’amasezerano n’ibimenyetso bya buri kibazo.
