Kuva kera ku isi habayeho ibitekerezo bivuga ko abagore badafite ubushobozi bungana n’ubw’abagabo, ariko ubushakashatsi bwinshi bwerekana ko hari ibintu byinshi abagore bashobora gukora neza kurusha abagabo.
Abagore bakunze gufatwa nk’abahanga mu gukora ibintu byinshi icya rimwe kurusha abagabo, ndetse bakabarusha kwihangana.
Uretse ubuhanga bwavuzwe haruguru, abagore ni abahanga mu gukemura ibibazo, gutegura, kwita ku bandi bantu, n’ibindi byinshi.
Ibi ntibivuze ko abagabo nabo badakora ibintu byinshi neza kurusha abagore, ariko muri iyi nkuru turareba ibintu 5 byagaragaye ko abagore bakora neza kurusha abagabo:
1.Imirimo myinshi icyarimwe
Abagore bashoboye gukora ibintu birenze kimwe icyarimwe, kandi ibi bigaragarira mu mirimo itandukanye yo mu rugo bakora, urugero nko guteka, konsa, gusukura no kwita ku muryango icyarimwe.
Ariko niba ufite gushidikanya kuri ibi, Kaminuza ya Glasgow yatanze ibimenyetso bya siyansi bigaragaza ko abagore mu by’ukuri ari bo bashoborA gukora byinshi kurusha abagabo.
Ubushakashatsi bw’iyo kaminuza bwasabye ababwitabiriye gutegura gahunda yo gushaka imfunguzo zabuze mu gihe basubiza ibibazo bitunguranye kuri telefoni.
Keith Laws, umwarimu wa neuropsychology [Cognition and emotion] muri Kaminuza ya Hertfordshire akaba n’umwe mu banditse ubwo bushakashatsi yagize ati:
“Abagore bagaragaje amakuru y’ingenzi agaragaza ko bashobora gukora neza imirimo irenze umwe isaba urwego rwo hejuru rwo kugenzura ubwenge.”
Ibimenyetso bya siyansi byerekana imiterere y’abagore bigaragaza ko ubwo bushobozi buterwa n’uko ku bwonko bw’abagore hari isano ikomeye hagati y’uruhande rw’ibumoso rw’ubwonko n’urw’iburyo.
Impande zombi z’ubwonko zishinzwe imikorere itandukanye.
Uruhande rw’ibumoso rw’ubwonko rushinzwe imitekerereze n’isesengura, mu gihe uruhande rw’iburyo rushinzwe guhanga no gusobanukirwa ibintu mu buryo bwihariye.

2: Ni abanyeshuri beza kurusha abagabo
Ubushakashatsi bwagaragaje ko mu kwiga abagore bazi gukora ibintu byinshi icyarimwe kandi bafite ubushobozi bwo kwibuka neza igihe kirekire kurusha abagabo.
Ibi bituma bibuka amakuru menshi no kubika amakuru igihe kirekire.
Ibi biterwa n’uko abagore bafite ‘grey matter’ nini mu bwonko bwabo kurusha abagabo. ‘Grey matter’ ni igice cy’ingenzi ku bwonko mu kwakira, kubika no gutunganya amakuru no gufata ibyemezo.
Abagore kandi bakunze gukoresha impande zombi z’ubwonko bwabo mu gihe biga, ibi bikabaha ubushobozi bwo gutunganya amakuru neza.
Ubushakashatsi bwagaragaje kandi ko abagore biga vuba kurusha abagabo, kandi bakabika amakuru menshi uko igihe kigenda gihita.
Abagore kandi bafite ubushobozi bwo gushungura ibintu bibabaza mu buryo bunoze.
Ibi bituma bamenya amakuru neza kandi bakiga vuba. Ibi byose hamwe bituma abagore baba abanyeshuri beza kurusha abagabo, nk’uko buriya bushakashatsi bubivuga.
Rero, niba ushaka umuntu wo kukwigisha ubuhanga bushya cyangwa kugufasha kwibuka amakuru y’ingenzi, umugore ni we mahitamo meza kuri we

3: Guhangana na ‘stress’ kurusha abagabo
Hari impamvu nke zibitera. Iya mbere, ‘stress’ cyangwa umujagararo ni ikintu gisanzwe mu buzima bw’abagore.
Bamenyereye gukora imirimo myinshi no gufata inshingano nyinshi, bityo baba bafite amahirwe menshi yo kugira ubushobozi bwo guhangana na ‘stress’.
Icya kabiri, abagore bakunze kuba abanyabwenge mu by’amarangamutima kurusha abagabo, bityo bakabasha kumenya ibibazo no kubikemura neza.
Ubushakashatsi bwinshi bwerekana ko ubwonko bw’abagore mu by’ukuri bufite uburyo butandukanye n’ubwonko bw’abagabo mu guhangana na ‘stress’ nk’uko Keith Laws abivuga.
Iri tandukaniro riha abagore akarusho mu guhangana na ‘stress’ mu buryo bwiza.
Ikintu cy’ingenzi ni uko stress (umujagararo) ari ikintu gisanzwe mu buzima bw’abagore, ariko ibyo ntibivuze ko bagomba kurwara.
Abagore bafite ubumenyi bukwiye bwo guhangana n’ibibazo ndetse n’uburyo bwo kubashyigikira, bashobora guhangana n’ibibazo mu buryo bubanogeye.

4.Abagore ni “abayobozi” beza
Ku bijyanye n’akazi, abagore bafite ibintu byinshi bahuriyeho n’abagabo. Benshi muri bo bita ku bandi kandi bakaba abanyampuhwe kurusha abagabo, bigatuma babasha guhangana n’ibibazo bikomeye no kubaka umubano ukomeye n’abo bakorana.
Abagore bakunze kuba inshuti kurusha abagabo, ibyo bikaba bishobora kuba ingenzi mu myanya y’ubuyobozi.
Bakunda kandi kugira ubuhanga bwo gutumanaho, ibyo bikaba byafasha mu gutanga ibitekerezo cyangwa gutanga amakuru y’ingenzi.
Kandi kubera ko abagore ari bo bakemura ibibazo neza, bashobora gushakisha ibisubizo by’ibibazo bigoye no gufata ibyemezo bigirira akamaro abakozi babo.
Iyi migirire yose ituma abagore baba abayobozi beza.

5: Abagore bararamba
Ibarurishamibare rigereranya ko abagore babaho igihe kirekire kurusha abagabo, mu busanzwe, nibura imyaka igera kuri itanu kurusha abagabo.
Iri tandukaniro riterwa ahanini n’ibintu bikomoka ku turemangingo n’imisemburo, ariko amahitamo y’imibereho na yo agira uruhare, nk’uko ubushakashatsi bwa Kaminuza ya Glasgow bubivuga.
Abagore bakunda kujya kwa muganga ngo basobanukirwe ubuzima bwabo kandi bakabwitaho mu mirire kurusha abagabo. Ibi byose bigira uruhare mu gutuma abagore baramba.
Steven Austad, impuguke mpuzamahanga mu bijyanye no gusaza akaba n’umukuru w’ishami ry’ibinyabuzima muri Kaminuza ya Alabama, yagize ati: “Hafi ya buri myaka, abagore basa n’aho bameze neza kurusha abagabo.”
Mu myaka igera kuri 20, amaze kwiga kimwe mu bintu bizwi cyane kandi bitamenyerewe cyane ku birebana n’ibinyabuzima by’abantu: ko abagore baramba kurusha abagabo.
Ububiko bwe bw’amakuru bwerekana ko hirya no hino ku isi ndetse no kuva kera cyane, abagore bararamba kurusha abagabo ho imyaka itanu cyangwa itandatu.
Ubushakashatsi bwakorewe mu Bwongereza n’ibyavuye mu bushakashatsi bwatangajwe mu 2018 bwagaragaje ko mu bihe bikomeye nk’inzara, indwara n’ubucakara, abagore bashobora kubaho igihe kirekire kurusha abagabo.
Abagore babaho igihe kirekire mu turere twinship
Mu Rwanda abagore baramba ku myaka 70 – abagabo 67 (imibare ya 2024)

Ivomo: BBC
